rfi

Đang nghe
  • Trực tiếp
  • RFI Tiếng pháp
  • Bản tin mới nhất
TẠP CHÍ KHOA HỌC
rss itunes

"Kỷ Nhân sinh'' : Khi con người tạo một thời đại địa chất mới

Trọng Thành

Từ ít năm gần đây, trong giới khoa học phổ biến một khái niệm về Anthropocène, tạm dịch là « Kỷ nguyên Nhân sinh mới », để ghi nhận một kỷ nguyên địa chất mới, kỷ nguyên mà các hoạt động của con người ghi dấu ấn hết sức sâu đậm lên Trái Đất. Quan niệm « Kỷ nguyên Nhân sinh mới » giúp cho chúng ta hiểu được gì thêm về những hiểm họa lớn đối với nhân loại chúng ta hiện nay, trước nhiều biến đổi khí hậu vượt khỏi tầm kiểm soát, đe dọa nghiêm trọng sự sống còn của nhân loại trên hành tinh ?

 

Theo quan niệm thông thường, lịch sử thế giới tự nhiên và lịch sử xã hội con người là hai lĩnh vực hoàn toàn tách biệt. Lịch sử biến đổi của Trái Đất, của thế giới tự nhiên, thế giới sinh vật là lịch sử với các giai đoạn được phân ra theo các thời kỳ có bước đi hàng triệu, hàng chục triệu năm..., còn lịch sử xã hội con người chỉ mới bắt đầu tương đối gần đây, với thước đo là năm tháng, là thập kỷ hay thế kỷ. Tuy nhiên, những tác động lớn lao do cuộc cách mạng công nghiệp, khởi nguồn từ Châu Âu lan rộng khắp hành tinh sau đó, làm thay đổi toàn bộ diện mạo Trái Đất, ảnh hưởng mạnh mẽ đến môi trường khí hậu, đã làm biến đổi một cách hết sức ghê gớm dòng lịch sử của chính Trái Đất  - cái nôi của sự sống, của xã hội con người.

Tình huống chưa từng thấy và khó dự đoán này thách thức những quan niệm về xã hội hiện đại (modernité), vốn được coi là bất di bất dịch, về mô hình phát triển, về cách thức chung sống trong xã hội... Quan niệm "Kỷ Nhân sinh mới" là một dấu hiệu cho thấy những liên kết giữa các khoa học khác nhau về Trái Đất, các khoa học về xã hội, và những con người đang tìm kiếm và thực thi các giải pháp bảo vệ môi trường. Hiểu quá khứ hơn hai thế kỷ công nghiệp hóa với sự ra đời, tranh đấu hay suy tàn của những quan niệm khác nhau về mối quan hệ giữa hoạt động con người với môi trường, hoạt động con người với khí hậu : Đó là các chủ đề chính được đặt ra trong cuốn sách « Kỷ nhân sinh mới », của hai nhà nghiên cứu lịch sử khoa học Pháp, sẽ ra mắt trong tháng 10/2013.

Tác giả cuốn sách Christophe Bonneuil, nhà nghiên cứu thuộc CNRS, mang lại một số giải đáp về cuốn sách này, qua chương trình tạp chí « Autour de la question » của RFI.

Kỷ nguyên Nhân sinh mới là gì ?

Giải thích về khái niệm Kỷ nguyên nhân sinh mới, nhà sử học Christophe Bonneuil cho biết :

Christophe Bonneuil : Đây là một từ gốc Hy Lạp cổ. « Kainos » là cái mới, còn « Anthropos » có nghĩa là con người, nhân loại. Như vậy, anthropocène là một kỷ nguyên mới với vai trò nổi trội của con người, bởi các ảnh hưởng của con người đến Trái Đất. Chúng ta ở vào một thời kỳ mà con người kiểm soát việc tạo ra 90% « sinh khối ». 90% các hệ động thực vật được tạo ra trong các không gian ít nhiều do con người kiểm soát. Chúng ta ở trong kỷ nguyên con người làm biến đổi khí hậu. Chúng ta ở trong giai đoạn con người gây ra một khủng hoảng về đa dạng sinh học, tức là cuộc hủy diệt các giống loài. Đây là cuộc đại hủy diệt lần thứ sáu kể từ khi sự sống xuất hiện trên Trái Đất. Điều này chưa từng xẩy ra kể từ 65 triệu năm nay.

Lịch sử Trái Đất với chiều dài 4 tỷ năm là vô cùng phức tạp, lịch sử như thể là một thứ riêng biệt, tạo thành một cái khung, ít chịu ảnh hưởng bởi những hành động của con người. Chúng ta có xu hướng tách biệt những cái gì thuộc về lịch sử con người, thuộc về văn hóa, xã hội, với thời gian tính riêng biệt, với lô gic riêng biệt, với tính nhân quả riêng.

Chúng ta có thể nói đến sự tách biệt giữa khoa học cứng, khoa học về tự nhiên, và khoa học về xã hội và con người ra đời từ sự phân chia ranh giới này. Thuộc về các khoa học cứng là thời gian dài, với các quy luật cứng nhắc của tự nhiên ; còn thuộc về các khoa học xã hội và con người là sự quan sát các quá trình, nhờ đó con người thoát khỏi và chinh phục tự do của mình, với việc giải thoát khỏi những quy định trói buộc của quy luật tự nhiên, bằng cách thống trị tự nhiên.

Thuật ngữ Kỷ nguyên Nhân sinh mới là do nhà khoa học Hà Lan Paul Crutzen, giải thưởng Nobel Hóa học (1995) đề xuất, để nói về sự gặp gỡ giữa lịch sử con người với lịch sử Trái Đất, vào thời điểm cách đây hơn 2 thế kỷ, khi một nền công nghiệp mới xuất hiện tại Châu Âu, với đặc điểm nổi bật là việc khai thác ồ ạt các nguồn tài nguyên trên Trái Đất. Với quan niệm về Kỷ nguyên Nhân sinh mới, kể từ đây, chúng ta khó còn có thể xem lịch sử Trái Đất và lịch sử con người như là hai dòng lịch sử tách biệt nhau.

Trước Kỷ nguyên Nhân sinh mới, là Kỷ nguyên địa chất học mang tên "Thế  Toàn Tân" (Holocène), kéo dài khoảng 11.500 năm. Sự khác biệt của Kỷ Nhân sinh mới so với Thế Toàn tân trước đó là khí hậu ngày nay biến động rất nhanh, những biến chuyển khó lường được so với khí hậu tương đối ổn định trước đây.

Kỷ Nhân sinh bắt đầu từ 5.000 năm trước hay 2 thế kỷ trước ?

Trong giới khoa học, trong số những người tán đồng quan niệm về Kỷ Nhân sinh, cũng có một quan niệm khác là Kỷ nguyên Nhân sinh mới này phải bắt đầu từ cách đây 5.000 năm (chứ không phải cách đây hai thế kỷ), bắt đầu khi xuất hiện những nền nông nghiệp đầu tiên, các hoạt động canh tác quy mô lớn, việc phá rừng… từ đó bắt đầu sinh ra khí thải gây hiệu ứng nhà kính, làm chậm lại thời kỳ băng hà mới.

Tuy nhiên, theo nhà sử học Christophe Bonneuil, Kỷ Nhân sinh mới phải bắt đầu chậm hơn rất nhiều, bởi thời kỳ cách đây 5.000 năm cho đến trước đây hai thế kỷ, khí hậu Trái Đất rất ổn định. Vào thời điểm này, theo nhiều nghiên cứu các hoạt động của con người tham gia vào sự ổn định của khí hậu. Sự chuyển đổi lớn lao chỉ bắt đầu từ cuộc cách mạng Công nghiệp, vào thời điểm con người bắt đầu sử dụng than nằm trong lòng đất. Việc dùng than làm năng lượng có một tác động hết sức to lớn.

Tiếp đó, kể từ sau Thế chiến II, việc sử dụng một cách phổ biến dầu lửa, sự phát triển của xã hội sản xuất và tiêu thụ hướng đến đại chúng, và sự phổ biến toàn cầu của mô hình phát triển phương Tây, nay được áp dụng khắp nơi... khiến đời sống Trái Đất thay đổi một cách triệt để.

Các kịch bản biến đổi khí hậu và niềm tin "địa-công nghệ"

Các nhà khoa học nhìn chung có thể đóng góp được gì trong hoàn cảnh hiện nay, khi tác động của con người đến môi trường trên rất nhiều lĩnh vực đã vượt quá khỏi khả năng kiểm soát. Góp tiếng nói về vai trò của khoa học trước các thách thức môi trường, nhà nghiên cứu Christophe Cassou, thành viên của Giec, nhóm chuyên gia liên chính phủ về biến đổi khí hậu giải thích :

Christophe Cassou : Cương vị của các nhà khoa học chúng tôi khá là phức tạp, nhà khoa học không phải là người đưa ra các giải pháp. Ngược lại các nhà nghiên cứu đưa ra các báo động đỏ khi cần thiết. Vai trò của chúng tôi là ở đó. Không phải trong việc đưa ra các giải pháp, chúng tôi chỉ cung cấp các thông tin đầy đủ và đáng tin cậy nhất có thể được cho những người quyết định, cho các chính trị gia, cho tất cả các lĩnh vực kinh tế, tài chính… của những người đưa ra các quyết sách.

Nhà nghiên cứu cũng có vai trò nói lên điều là, khí hậu vào cuối thế kỷ này là một khí hậu với nhiều kịch bản. Có nghĩa là chúng ta có thể chọn lựa ngay từ bây giờ khí hậu mà chúng ta muốn và bắt đầu ngay từ bây giờ việc giới hạn lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính.

Tương lai của chúng ta phụ thuộc vào các quyết định sẽ được đưa ra trong từ 10 đến 20 năm tới. Cần lưu ý đến quán tính của khí hậu, khí hậu có thể được coi như một con tàu khách. Một khi tàu đã khởi hành và đạt đến một tốc độ nhất định, thì khó mà dừng con tàu lại ngay.

Trả lời RFI về cảm nhận của ông trước nhận định kể trên của chuyên gia Giec, tác giả cuốn Kỷ nguyên Nhân sinh mới Christophe Bonneuil cho biết :

Christophe Bonneuil : Tôi rất đồng tình khi ông ấy nói về vai trò của các nhà nghiên cứu là đưa ra các yếu tố, các thông tin ; các nhóm xã hội sẽ tranh luận, chính xã hội sẽ lựa chọn. Tuy nhiên, bất hạnh thay, có những nhà khoa học có liên hệ về quyền lợi với giới công nghiệp. Và chính những nhà khoa học này khẳng định như là người có thể đưa ra được các giải pháp cho chúng ta, có thể cứu nguy được hành tinh với « géo-ingénierie » (địa-công nghệ), tức các kỹ thuật tác động đến khí hậu trên quy mô toàn cầu, với lời hứa hẹn rằng : Chúng ta không cần thay đổi lối sống của chúng ta, chúng ta không cần phải đặt dấu hỏi về phương thức tiêu thụ của chúng ta và chúng ta sẽ có các giải pháp kỹ thuật cho vấn đề này. Có những người như Bill Gates, các tập đoàn công nghiệp lớn đầu tư vào các kỹ thuật này.

Niềm tin thế kỷ XVII : Con người thừa khả năng quản trị Thiên nhiên

Những nghiên cứu về lịch sử Kỷ Nhân sinh mới cho thấy vấn đề tác động của con người đến môi trường đã được đặt ra từ đầu của quá trình công nghiệp hóa. Tuy nhiên, vào thời điểm đó phổ biến một cái nhìn một chiều và một thái độ hết sức lạc quan, ông Christophe Bonneuil phân tích :

Christophe Bonneuil : Lịch sử của Kỷ nguyên Nhân sinh mới cũng là lịch sử của niềm tin và những lời hứa hẹn rằng con người có khả năng quản lý được Thiên nhiên và những thất bại của những hy vọng như vậy. Ví dụ như vào thế kỷ XVIII, vào thời điểm cuộc khủng hoảng rừng bị tàn phá, vì nhu cầu lấy gỗ cho các hoạt động công nghiệp, đã xuất hiện các hiểu biết mới về rừng. Lúc này đã xuất hiện từ « nachhaltigkeit » (tính bền vững) trong một chuyên luận của một tác giả người Đức về kinh tế rừng vào năm 1713. Người ta đã tin tưởng rằng có thể quản lý được rừng với tư cách một nhà tư bản giỏi. Cuối thế kỷ XIX, những người coi sóc rừng đã phản đối quyết liệt phương thức này, vốn dựa trên quan niệm rừng là một nơi dự trữ gỗ, mà không tính đến các chức năng khác của rừng, như việc điều chỉnh lượng nước mưa, điều chỉnh các dòng nước, bảo vệ đất chống sói mòn.

Tiếp sau đó, người ta lại có chủ trương quản lý hành tinh Xanh với chủ trương phát triển các vùng canh tác lớn, với việc lên án các sắc dân bản địa bị thực dân hóa là không có khả năng quản lý một cách duy lý đối với thế giới tự nhiên, họ chỉ là những người săn bắt hái lượm, du canh du cư, đốt rừng…

« Soi sáng bởi khoa học, ta có quyền làm cho Trái đất trở nên có giá trị hơn ». Đây là một quan niệm phổ biến cuối thế kỷ XIX, trở thành « Tín điều của người Da trắng », như tên một cuốn sách của nhà sử học Alain Ruscio (Le credo de l'homme blanc. Regards coloniaux français XIXème-XXème siècles). Quan niệm này mang lại tính chính đáng cho quyền lực thực dân nhờ khoa học, nhân danh quan niệm người Da trắng là người có khả năng sử dụng tốt hành tinh này hơn so với những cư dân bị thực dân cai trị.

Con người là chúa tể của Thiên nhiên : Những cảnh báo và kháng cự đầu tiên

Tác giả « Kỷ Nhân sinh mới » giải thích rõ hơn về nguồn gốc sâu xa của quan niệm biện minh cho cuộc cách mạng công nghiệp hóa, coi việc khai thác triệt để các nguồn tài nguyên của môi trường làm tôn chỉ :

Christophe Bonneuil : Việc đi vào Kỷ nguyên Nhân sinh mới bắt đầu với việc khai thác than, là một biện pháp để đáp ứng lại các xung đột xã hội tại các nước Tây Âu do việc phá rừng lấy gỗ làm nhiên liệu. Nhà xã hội học và sinh thái học Alain Gras trong cuốn « Sự lựa chọn lửa. Nguồn gốc của cuộc khủng hoảng khí hậu » (Le choix du feu. Aux origines de la crise climatique) (2007), cho thấy có một sự lựa chọn hoàn toàn có ý thức trong việc đi vào kỷ nguyên công nghiệp.

Và một trong các nhà tư tưởng của xã hội công nghiệp đầu thế kỷ XIX, Saint Simon (1760-1825), đã nói một cách rõ ràng trong những năm 1820 rằng : Đối tượng của công nghiệp là khai thác hành tinh này. Có nghĩa là chiếm hữu các phẩm vật trong tự nhiên cho nhu cầu của con người. Thực hiện mục tiêu này, con người thay đổi hành tinh, khiến con người thay đổi một cách triệt để các điều kiện tồn tại của mình.

Từ đó, con người tham gia vào việc thể hiện dần dần « bản thể thần thánh ». Saint Simon nói : Vai trò của chúng ta là đi vào thế giới công nghiệp để biến đổi hành tinh và trở thành Chúa trời. Đó là ý thức hệ của chủ trương công nghiệp hóa, mà chúng ta hoàn toàn sống trong đó từ hai thế kỷ nay.

Tuy nhiên, cũng trong thời kỳ ban đầu này, đã xuất hiện những hình thức phản kháng lại chủ trương công nghiệp hóa, lấy Thiên nhiên làm đối tượng khai thác. Charles Fourier (1772-1837), một trong những nhà tiền bối của tư tưởng xã hội chủ nghĩa đã trả lời Saint Simon, trong tác phẩm mang tên « Sự xuống cấp về vật chất của hành tinh » (Dégradation matérielle de la planète), rằng có một ảnh hưởng rất nghiêm trọng đến các quá trình tự nhiên, điều này gắn liền với chủ nghĩa tư bản công nghiệp, với sự thống trị của lợi ích cá nhân so với ích tập thể. Và, theo ông, người ta không giải quyết được vấn đề này với các biện pháp vặt vãnh, qua việc ngừng khai thác rừng chẳng hạn (như đòi hỏi của nhiều nhóm cư dân vào thời điểm đó), mà phải thay đổi toàn bộ hệ thống, trong đó có sự thử nghiệm hệ thống mới như « đoàn thể cộng đồng xã hội » (phalanstère), những hình thức đầu tiên của chủ nghĩa xã hội. Đây là một đề nghị cùng vừa mang tính sinh thái, vừa mang tính xã hội.

Tác giả cuốn Kỷ Nhân sinh mới gọi đó là « những cảnh báo » đầu tiên. Các phản kháng chống lại thế giới công nghiệp mang đủ hình dạng khác nhau, có thể về mặt khoa học, hay các phản ứng của giới thợ thủ công, không chấp nhận tham gia vào nền công nghiệp, phong trào phá hủy máy móc…, có thể là sự phản đối của các quý tộc, các cư dân sống bên lề các nhà máy… Cuối thế kỷ XIX, đặc biệt trong trào lưu Mác-xít ở Anh, có sự phê phán  rất mạnh trên phương diện sinh thái, mà bây giờ ta có xu hướng quên đi. Hay sau Thế chiến II, có nhiều tiếng nói cảnh báo rằng Trái Đất là một tổng thể, cần phải có một sự quản lý mang tính trí tuệ đối với môi trường mang tính toàn cầu này.

Quân sự : Ba hệ quả với môi trường/khí hậu

Một điều được nhiều người ghi nhận là, trong suốt hai thế kỷ đầu tiên của Kỷ Nhân sinh mới, rất nhiều phản kháng chống lại làn sóng công nghiệp hóa khai thác triệt để các tài nguyên trên Trái Đất, đã bị thất bại. Để hiểu về sức mạnh của làn sóng công nghiệp hóa trong Kỷ Nhân sinh mới, đồng tác giả cuốn sách, nhà sử học Jean-Baptiste Fressoz, trả lời RFI qua điện thoại từ Luân Đôn, lưu ý đến vai trò trung tâm của quân đội trong quá trình này :

Khi chúng ta quan tâm đến việc loài người đi vào Kỷ nguyên Nhân sinh mới, chắc chắn đấy không phải là con người nói chung, mà một số tổ chức, định chế…, một số dân tộc, một số sắc dân… Trong số các định chế này, quân đội có vai trò rất quan trọng, vai trò trung tâm trong Kỷ nguyên Nhân sinh mới.

Hệ quả thứ nhất : Hiển nhiên là, trên các chiến trường, có sự phá hủy môi trường thiên nhiên rất lớn, điều này được biết rất rõ. Nếu lấy ví dụ của Việt Nam, 30% rừng bị mất, một phần do các chất độc mà người Mỹ sử dụng. Điều này là rõ ràng.

Hệ quả thứ hai : Có những điều ít hiển nhiên hơn. Có quan niệm cho rằng, sau khi đã biết được cách tiêu diệt con người, ta có thể biết cách tiêu diệt các sinh vật nói chung. Có một mối liên hệ rất mật thiết giữa các công nghệ quân sự và các công nghệ được sử dụng trong nông nghiệp, được sử dụng để tiêu diệt các sinh vật có hại. Có một mối liên hệ rất chặt chẽ giữa lịch sử vũ khí hóa học và lịch sử thuốc trừ sâu.

Theo một số công trình nghiên cứu, các hóa chất được sử dụng trong hai trường hợp là hoàn toàn giống nhau. Trong nhiều trường hợp, ngành công nghiệp thuốc trừ sâu là xuất phát từ ngành công nghiệp vũ khí hóa học. Mục tiêu của ngành công nghiệp thuốc trừ sâu không phải là chống lại côn trùng (có hại), mà là tiêu diệt chúng hoàn toàn. Thuật ngữ « tiêu diệt hoàn toàn » được sử dụng trong chiến tranh, nay được sử dụng để chỉ việc tiêu diệt các sinh vật.

Hệ quả thứ ba : Mối liên hệ thứ ba có phần tinh tế hơn và có thể quan trọng hơn, đó là mối liên hệ giữa các kỹ thuật quân sự và mức tiêu thụ năng lượng gia tăng. Thật là ấn tượng khi quan sát thấy các phương tiện quân sự của thế kỷ XX tiêu thụ các khối lượng nhiên liệu khổng lồ như thế nào.

Tôi cho rằng, cần phải đặt Kỷ nguyên Nhân sinh mới trong mối liên hệ với Thế chiến Hai. Vì sao vậy ? Bởi vì chính trong cuộc chiến này mà hình thành một loạt các cơ sở hạ tầng liên quan đến việc tiêu thụ dầu mỏ, các đường ống dẫn dầu, sự phát triển các trung tâm lọc dầu với công nghệ cao cấp để cung cấp nhiên liệu cho máy bay chẳng hạn... Những công nghệ này tiếp sau đó được tái sử dụng trong lĩnh vực dân sự. Rất nhiều cơ sở hạ tầng dân sự đương đại là kế thừa của những gì đã được xây dựng vào thời Thế chiến II.

Biểu đồ lịch sử về tiêu thụ năng lượng cho thấy lượng dầu lửa được tiêu thụ tăng vọt trong thời gian chiến tranh. Theo tôi, trong lĩnh vực này cần phải đặt lại chiến tranh vào trung tâm của Lịch sử.

***

Cuốn « Kỷ Nhân sinh mới » của hai nhà sử học Christophe Bonneuil và Jean-Baptiste Fressoz nằm trong chuyên mục « Kỷ Nhân sinh/Anthropocène » của nhà xuất bản Seuil. « Kỷ Nhân sinh mới » là một trong ba cuốn sách đầu tiên của chuyên mục này. Chuyên mục sẽ chính thức tổ chức ra mắt công chúng trong hai ngày thứ Hai 21 và thứ Ba 22/10 tới tại Paris. Ngày 15 và 16/11, tại Viện chính trị Paris/Science Po, sẽ có cuộc hội thảo quốc tế "Thinking the Anthropocene" (Suy nghĩ về Kỷ Nhân sinh).

Quý vị có thể truy cập toàn bộ chương trình tạp chí giới thiệu cuốn sách qua địa chỉ http://www.rfi.fr/emission/20131007-1-pourquoi-histoire-humaine-elle-rendez-vous-histoire-terre

Các tin bài liên quan

Biến đổi khí hậu : Chính quyền Mỹ kêu gọi ''nỗ lực vượt bậc''

Biến đổi khí hậu : Kịch bản xấu nhất

Trung Quốc làm dịu cơn khát năng lượng bằng thủy điện

Paris : Tuần lễ của 1.000 nhà sáng chế làm biến đổi thế giới

Biến đổi khí hậu: Các đảo quốc tí hon muốn lãnh đạo hành tinh

Điện hạt nhân tiếp tục bị chỉ trích nhân dự án Đà Lạt

"Con người" với "Tự nhiên" qua cái nhìn của nhà nhân chủng học

Cây bèo : Từ thảm họa trở thành một tài nguyên quý giá

Bệnh Parkinson và phương pháp kích thích não sâu (xem phần ảnh hưởng của thuốc bảo vệ thực vật)

Sự diệt vong của ong và cuộc chiến chống thuốc trừ sâu

 Khai thác năng lượng từ biển : Pháp tìm vị trí dẫn đầu

Đồng bằng Cửu Long đối phó với nước mặn nhập sâu

Phỏng sinh học : Công nghệ mô phỏng tự nhiên vì phát triển bền vững

Tháo dỡ nhà máy hạt nhân tại Đức : kinh nghiệm Lubmin

Tuy Lào đã sửa đổi, đập Xayaburi vẫn gây tác hại cho Việt Nam

Động vật hoang dã tiếp tục bị tận diệt ở Việt Nam

Băng Nam Cực tan nhanh hơn dự kiến

Kinh tế Việt Nam có nguy cơ bị biến đổi khí hậu tác hại nặng

Rio+20 : Điểm khởi đầu cho cuộc tìm kiếm một mô hình phát triển mới

Chiếc đầu máy hơi nước và niềm tin điều chỉnh được khí hậu

Theo nhà sử học Christophe Bonneuil, vào thời điểm xã hội con người đi vào kỷ nguyên Nhân sinh mới, cuối thế kỷ XVIII, đầu XIX, trong các xã hội Tây Âu đã có rất nhiều hiểu biết về quan hệ giữa xã hội và tự nhiên, giữa xã hội và khí hậu. Quan điểm của thời kỳ này mang đầy tin tưởng lạc quan.

Paul Crutzen, người đề xuất thuật ngữ kỷ nguyên Nhân sinh mới, đã đề nghị điểm khởi đầu của kỷ nguyên này là năm 1784. Đây là năm mà kỹ sư người Anh James Watt (1736-1819) được cấp bằng sáng chế cho chiếc đầu máy hơi nước. Bốn năm trước đó, Buffon (1707-1788) – nhà tự nhiên học Pháp – trong cuốn cuối cùng của Bộ sách « Lịch sử tự nhiên » (L’histoire naturelle) – đã viết rằng : Bề mặt Trái Đất hiện nay mang dấu ấn của những sức mạnh con người. Buffon tin tưởng : Con người có khả năng thay đổi các ảnh hưởng khí hậu nơi mình sống và ấn định nhiệt độ của môi trường mà mình thấy phù hợp. Quan niệm khá phổ biến thời đó là con người tham gia điều chỉnh nhiệt độ Trái Đất, bởi Trái Đất có xu hướng lạnh đi, vì vậy, việc phá một phần diện tích rừng sẽ giúp cho Trái Đất giữ được nhiệt độ ấm hơn.
 

Triển lãm Le Bourget: Những chân trời mới của hàng không-không gian

Chứng tự kỷ ở Việt Nam : Hiểu đúng mới giúp được trẻ

Cá biển chết ở Việt Nam: Hệ lụy có thể kéo dài 50 năm

Thiếu canxi, hụt vitamin D: Rủi ro gây loãng xương ở phụ nữ Việt Nam

Công nghệ chỉnh sửa gien: Lợi hay hại cho tương lai nhân loại ?